۲۰ سوال حقوقی در مورد چک

چک نوعی از اسناد تجاری پر طرفدار است که رایج بودن آن نزد مردم و استفاده فراوان از آن قانون گذار را بر آن داشته طی سالیان متمادی همیشه اصلاحاتی و اضافاتی را برای این قانون در نظر بگیرد.

در واقع چک نوعی دستور پرداخت محسوب می شود از فرد صادر کننده به بانک که بانک نسبت به پرداخت آن اقدام می کند.

دوره قانون گذاری در ایران در باره چک به این شکل بود که با غلبه داشتن جنبه کیفری چک بسیاری از پرونده ها جنبه جزایی به خود می گرفت و بسیاری از زندان و زندانیان را صادر کنندگان چک تشکیل می دادند اما در حال حاضر قانون گذار در زمینه چک به بلوغ رسیده و می داند که زندانی کردن فرد باعث هزینه هایی بر کشور می شود لذا به جای مجازات حبس اینگونه حکم می کند که اگر فردی چک بی محل صادر کند تا زمانی که این چک وی پاس نشده است تمامی حساب های وی مسدود می شود.

تا زمان وصول چک که به نظر می رسد بسیار خردمندانه تر است اما با این حال همچنان چک جنبه کیفری دارد که با وجود شرایطی می توان به آن جنبه کیفری داد و آن هم اندک است.

در ذیل به سوالاتی که ممکن است درباره چک به ذهن شما برسد پاسخ خواهیم داد هر چند سوالات احتمالی از بحث چک بسیار پر شمار تر از این تعداد خواهد بود.

۱. چک در وجه حامل به چه معناست و آیا کشیدن چک در وجه حامل شدنی است است؟

در چک های کاغذی گاهی به جای نام گیرنده چک واژه حامل نوشته می شود در وجه حامل به این معناست که هر کسی که چک را حمل می کند و در دست دارد دارنده آن است و می تواند آن را نقد کند.

در این حالت اگر کسی بخواهد چک را منتقل کند به کسی نیازی به ظهر نویسی نیست و با تحویل دادن و دست به دست کردن آن چک قابل انتقال است.

با الکترونیکی شدن چک ها دیگر چک در وجه حامل نخواهیم داشت زیرا چک در وجه حامل مربوط به جایی است که بدون نوشتن اسم و با دست به دست کردن آن را انتقال داد در حالی که در چک الکترونیکی باید نام و مشخصات فرد در سامانه ثبت شود.

۲. آیا با حذف شدن چک در وجه حامل و ظهر نویسی دیگر چک را نمی توان انتقال داد؟

در پاسخ باید گفت همچنان می توان چک را انتقال داد و حذف شدن چک در وجه حامل و ظهر نویسی در چک های الکترونیکی به این معناست که برای انتقال مشخصات انتقال گیرنده باید در کارتابل دارنده اول ثبت شود تا این انتقال گیرنده یا دارنده دوم بتواند چک را نقد کند.

لذا برای اطمینان از اصالت دارنده آن و اینکه چک با این کارکرد ها و این محدودیت ها دیگر قابل سو استفاده نیست باید دانست قابلیت انتقال چک همچنان پابرجاست و این انتقال باید در سامانه الکترونیکی ثبت شود تا معتبر باشد.

وجه حامل و ظهر نویسی

۳. از کجا بفهمیم صادر کننده چک اعتبار دارد و به او اطمینان کنیم؟

بانک مرکزی با راه اندازی سامانه ای این امر را تسهیل کرده و شما می توانید از طریق سامانه استعلام صیاد از اعتبار کسی که چک صادر می کند با خبر شوید و بدانید که آیا این فرد آدم خوش حسابی است یا خیر.

از طرف دیگر سامانه صیاد این مزیت را دارد که متوجه شویم فرد صادر کننده آیا تا به حال چک برگشتی داشته است یا نه و اگر چک برگشتی داشته است چه به مبلغ و چه میزانی بوده است.

قبل از این ممکن بود فرد فریب کسی دیگر را می خورد و چک را از کسی قبول می کرد که دارای اعتبار نبوده به همین علت دعوای در دادگاه ها بسیار فراوان می شد لذا در اقدامی خردمندانه این سامانه راه اندازی شده است تا امکان چک بی محل کشیدن به حداقل برسد.

تکلیف چک مفقودی

  • ۴. چکی را داشته ام در حال حاضر مفقود شده است یا اینکه از فردی که نمی شناسم می خواهم چک بگیرم به چه طریقی مطمئن شوم این چک دزدی یا مفقودی نیست؟

چکی را اگر گم‌کرده باشیم به خصوص اگر در وجه حامل باشد ممکن است درد سر ساز بشود.

اگر چک را هم از ما ربوده باشند و سرقت کرده باشند هم همین گونه است حال سامانه ای راه اندازی شده که حلال مشکلات این مسئله بشود.

لذا اگر چکی داشته ایم که گمشده است یا از فردی چک دریافت می کنیم که نمی دانیم آیا این چک مال خود فرد است یا اینکه مثلا چک سرقتی یا دزدی است.

در اینجا می توان با رفتن به سامانه ” ساد ۲۴” اولا چک گم شده خود را ثبت کنیم که کسی از آن سو استفاده نکند و ثانیا مطمئن شویم چکی را که دریافت کرده ایم دزدی یا مفقودی نیست.

چک مفقودی

استعلام از سامانه صیاد

  • ۵. از سامانه صیاد چکی را استعلام کرده ام در قسمت وضعیت عبارت “قرمز” آمده است به چه معناست؟

وقتی در سامانه صیاد چکی را استعلام کنیم ابتدا باید شماره سریال چک را که روی خود چک درج شده است را وارد کنیم تا نتیجه استعلام خوش حسابی صادر کننده مشخص شود.

اگر در قسمت وضعیت عبارت قرمز آمده باشد به این معنا است که صادر کننده خوش حساب نیست و بالغ بر مبلغ ۵۰ میلیون تومان چک برگشتی دارد.

اگر در قسمت وضعیت عبارت زرد،نارنجی و قهوه ای آمده باشد به این معناست که فرد دارای چک برگشتی است ولی مبالغ آن کمتر است نسبت به وضعیت قرمز اما فرد در یک حالت کاملا خوش حساب محسوب می شود آن هم حالتی است که وضعیت وی سفید درج شده باشد.


بیشتر بخوانید: چک صیاد چیست و طریقه دریافت آن


تکلیف بلامحل بودن چک

  • ۶. با مراجعه به بانک متوجه شدم چک بی محل است و صاحب حساب موجودی ندارد تکلیف چیست؟

طبق ماده ۲ قانون صدور چک وقتی به بانک مراجعه کردیم و متوجه شدیم فرد موجودی کافی ندارد یا به هر دلیل دیگری قابل پرداخت نبود می تواند به جز دادگاه به اداره ثبت اسناد مراجعه کند و با ارائه اصل چک بر علیه صادر کننده اجراییه صادر شود.

از طرفی وظیفه بانک این است که پس از تشخیص اینکه چک قابل پرداخت نیست فورا این امر را در سامانه بانک مرکزی ثبت نماید و با ثبت آن کد رهگیری به وجود می آید.

این کد رهگیری را باید در گواهی عدم پرداخت درج کرد و در همین گواهی نامه علت عدم پرداخت ذکر شود. حال فرد می تواند با وجود این گواهینامه به دادگاه یا اداره ثبت مراجعه کند برای پیگیری طلب خود.

در ابن گواهینامه صادره باید مطابقت امضا گواهی بشود در صورت مطابقت داشتن.

بلامحل بودن چک

صدور اجراییه از اداره ثبت

  • ۷. اجرای ثبت در چه صورتی اجراییه صادر می کند؟

راه های شکایت از جک بلامحل چند جهت است که هم از طریق دادگاه حقوقی ممکن است و هم در شرایطی در دادگاه کیفری ممکن است اما راه سومی هم برای وثول چک وجود دارد و آن مراجعه به اداره ثبت برای صدور اجراییه است تا بدین وسیله اگر صادر کننده پرداخت نکرد بتوانیم اموال وی را توقیف کنیم.

اجرای ثبت در صورتی اجراییه صادر می کند که به وسیله بانک مطابقت امضا صادر کننده با نمونه امضا در بانک گواهی شود. البته این امر بیشتر در چک های کاغذی موضوعیت دارد.

  • اگر فردی چکی دریافت کند که در آن چک وصول چک منوط به شرط و شروطی شده است هنگام مراجعه به بانک وظیفه کارمند بانک چیست؟

در پاسخ باید گفت بانک در اینجا به این شرایط توجهی نخواهد کرد و اگر سر رسید چک باشد آن را پرداخت خواهد کرد.

موجودی نداشتن صاحب حساب

  • ۸. اگر با مراجعه به بانک متوجه شویم که موجودی فرد کامل نیست یعنی قسمتی از وجه چک را دارد تکلیف چیست؟

اگر موجودی حساب صادر کننده کمتر از وجه چک باشد؛ فرد مختار است آن قسمت را دریافت کند و بابت باقی مانده گواهی عدم پرداخت بگیرد یا اینکه آن مبلغ را دریافت نکند و نسبت به تمام مبلغ چک گواهی عدم پرداخت دریافت کند.

اگرچه به نظر می رسد این عمل در رویه توسط کارمند بانک انجام نمی شود اما باید دانست قانون گذار در این زمینه تاکید کرده است و بانک را مکلف کرده است اگر در حساب صادر کننده قسمتی موجودی باشد در صورت تقاصای دارنده بمکلف به پرداخت به وی هستند و نسبت به قسمتی که موجودی ندارد گواهی عدم پرداخت صادر کنند.

موجودی نداشتن چک

ثبت غیر قابل پرداخت بودن یا بی محل بودن چک

  • ۹. اگر بانک غیر قابل پرداخت بودن جک را در سامانه ثبت کرد چه اتفاقی می افتد؟

باید گفت با ثبت این امر پس از گذشت ۲۴ ساعت غیر قابل پرداخت بودن به اطلاع تمامی بانک ها می رسد و این بانک ها مکلفند تا هنگامی که از جک سو اثر نشده است برای صاحب حساب، حساب جدیدی باز نکنند و اینکه تمام حساب های وی را مسدود کنند.

این که حساب های وی را مسدود می کنند تا این که از جک رفع سواء اثر شود از ابداعات قانون گذاری جدید در قانون جدید صدور چک است. زمان تصویب این قانون مربوط به سال ۹۷ بود که قرار براین شد در گذر زمان برخی مواد آن اجرایی شود.

صدور چک به وسیله نماینده

  • ۱۰. اگر چکی به نمایندگی صادر شود یعنی کسی به وکالت از دیگری جک صادر کند به حساب وی تکلیف چیست؟

همانطور که اگر چک پرداخت نشود در سامانه ثبت می شود و باعث می شود هیچ بانکی دیگر برای صاحب حساب حساب باز نکند و کلیه حساب های وی هم مسدود می شود همین امر و قانون هم درباره وکیل و یا نماینده قابل اجرا خواهد بود یعنی تمام حساب های وی هم مسدود خواهد شد.

این اثر هم در قانون از ابداعات جدید است و حساسیت قانون گذار را درباره چک نشان می دهد که به هیچ کس اجازه نمی دهد با دور زدن قانون این وسیله پرداخت چک که بین مردم بسیار رواج دارد دچار خلل کند.

صدور چک به وسیله نماینده

رفع سوء اثر از چک

  • ۱۱. اگر به علت دادن چک بی محل حساب دارای سوء اثر شود چگونه سابقه را حذف کنیم یا چگونه رفع سوء اثر کنیم؟

در چند حالت می توان از چک رفع سوء اثر شود. سوء اثر به این معنا که ما چک بی محلی را صادر کرده ایم حال به دستور قانون، تمام حساب های ما مسدود می شود تا تکلیف این چک مشخص شود در اینجا نحوه رفع آن توضیح داده می شود.

یک اینکه مبلغ چک را واریز کنیم به حساب خود تا چک قابل وصول شود و بانک هم این را به اطلاع دارنده چک برساند.

در مورد دوم اینکه صاحب حساب لاشه چک را تحویل بانک بدهد که این معنا را می رساند که مبلغ چک را پرداخت کرده است و لاشه چک را از دارنده اخذ کرده است.

در موردی دیگر هم اگر رضایت نامه رسمی از فرد بگیریم با ارائه آن به بانک می توانیم از چک رفع سوء اثر کنیم.

در موارد دیگر مثل اینکه از دادگاه حکمی را ارائه دهیم که به بدهکار نبودن ما حکم کرده است باز هم چک قابل رفع سوء اثر است.

در حالت آخری که ماده ۵ قانون صدور چک پیش بینی کرده است گذشتن و سپری شدن مدت ۳ سال از گواهینامه عدم پرداخت است به شرط آن که در این ۳ سال هیچ دعوای حقوقی یا کیفری طرح نشده باشد‌.

دستور عدم پرداخت به بانک

  • ۱۲. چکی از طرف ما در دست دارنده است اما قبل از وصول آن به علت سرقتی بودن یا جعلی بودن آن به بانک دستور داده ایم که چک پرداخت نشود آیا این امر سوء اثر محسوب می شود؟

در ماده ۱۴ قانون صدور چک درباره ستور عدم پرداخت می خوانیم که:

صادرکننده چک یا ذینفع یا قائم‌مقام قانونی آن‌ها با تصریح به اینکه چک مفقود یا سرقت یا جعل ‌شده یا از طریق کلاهبرداری یا خیانت در امانت یا جرائم دیگری تحصیل گردیده می ‌تواند کتباً دستور عدم پرداخت وجه چک را به بانک بدهد. بانک پس از احراز هویت دستوردهنده از پرداخت وجه آن خودداری خواهد کرد و در صورت ارائه چک بانک گواهی عدم پرداخت را با ذکر علت اعلام‌شده صادر و تسلیم می ‌نماید.

در پاسخ به سوال باید گفت طبق تبصره ۴ ماده ۵ قانون صدور جک اگر عدم پرداخت به هر دلیلی باشد باعث سوء اثر می شود اما اگر عدم پرداخت ناشی از دستور عدم پرداخت از طرف صادر کننده به بانک باشد در اینجا عدم پرداخت این چک به این علت سوء اثر محسوب نمی شود.

سرقت چک

تاریخ انقضای دسته چک

  • ۱۳. اگر دسته چک های دریافتی مربوط به تاریخ ۲۰ دی ماه ۹۹ به بعد باشد تاریخ اعتبار این چک ها چگونه است؟

چک هایی که در این تاریخ صادر می شوند تا سه سال اعتبار دارد و بانک مکلف است به مشتریانی که دسته چک می دهد عبارت ” صدور این برگه چک حداکثر تا تاریخ …..مجاز است” را درج کند.

به این معنا که صاحب دسته چک سر رسید چک هایی را که صادر می کند نهایتا تا ۳ سال آینده سر رسید بدهد و اگر از این تاریخ بگذرد دیگر تابع قانون صدور چک نخواهد بود و دین مدنی محسوب می شود اما باید دانست کسی که چک به نفع وی صادر شده مس از ۳ سال هم حتی می تواند به بانک مراجعه کند و مبلغ چک را وصول کند.

محدودیت صدور چک

  • ۱۴. آیا در چک های الکترونیکی جدید هر فرد به هر میزان می تواند چک بکشد؟

خیر؛ طبق قانون جدید هر فردی برای دارا شدن و صدور چک سقف اعتباری دارد که بیش از آن سقف مجاز به صدور چک نیست این سقف اعتبار با توجه به معیار ها و ملاک هایی مثل دارایی فرد و حقوق و مزایای فرد تعیین کننده است.

که بانک با توجه به این موارد و استعلام این موارد به میران اعتبار فرد متقاصی به وی چک می دهند.

این مسئله هم از نکات مثبت قانون صدور چک است که هر کسی که ممکن است توانایی مالی نداشته باشد بی جهت تعهد به امری نکند که قابل پرداخت نیست.

صدور چک

عدم موجودی صاحب حساب

  • ۱۵. اگر فرد در حسابی که از آن جک صادر کرده موجودی نداشت تکلیف چیست؟

در اینجا باید دانست اگر در همان بانک وی حساب دیگری داشته باشد می توان وجه چک را از آن حساب وصول کرد.پس اگر حساب صادر کننده دارای موجودی کافی نبود می توان مبلغ چک را از حساب همان فرد که در همان بانک دارد وصول کرد البته باید اولویت را رعایت کرد یعنی اگر فردی دارای چند حساب بود باید ابتدا از حساب جاری،حساب قرض الحسنه پس انداز، حساب سرمایه گذاری کوتاه مدت و سپس بلند مدت مبلغ چک را برداشت کنند.

تقاضای دسته چک توسط صادر کننده چک بلامخل

  • ۱۶. کسی که دارای چک برگشتی است آیا می تواند به گرفتن دسته چک جدید اقدام کند؟

خیر فرد با داشتن چک بی محل تا زمانی که از آن چک رفع سوء اثر نکرده نمی تواند دسته چک دریافت کند.

تحویل دسته چک به کسی که دارای چک برگشتی است یا دارای بدهی است ممنوع است این مقرره پیرو جلوگیری از گسترش سوءاستفاده از صدور بی رویه چک است این امر بسیار منطقی است چه کسی که خود چک برگشتی دارد و نتوانسته مبالغ چک های قبلی خود را پاس کند به چه علت باید به وی اعتماد کرد و دوباره به وی دسته چک تحویل داد.

تقاضای دسته چک

شرایط گرفتن دسته چک

  • ۱۷. شرایط گرفتن دسته چک چیست؟

متقاضی نباید ورشکسته باشد یا از نظر مالی ناتوان باشد یا اینکه نباید در سه سال اخیر چک او برگشت خورده باشد یا به طور کلی افراد زمانی می توانند دسته چک دریافت کنند که تمام بدهی ها و قروض و وام های خود را صفر کرده باشند.

اگر نحوه پرداخت بدهی هایش طوری باشد که نشان دهد آدم خوش حسابی است در اینجا می توان به وی دسته چک تحویل داد چه اگر دسته چک را به افراد بدهکار و ورشکسته تحویل دهیم بر خلاف نظم عمل کرده ایم.

جرم صدور چک بلامحل

  • ۱۸. آیا کسی که چک بی محل صادر می کند مجرم محسوب می شود؟

بله صرف صدور چک بلامحل اگر قابل پرداخت نباشد جرم محسوب می شود و به اصطلاح جرم مادی صرف است یعنی نیاز نداریم که برای مجرم شناختن فرد بخواهیم عمد و سوء نیت وی را احراز کنیم.

البته نباید فراموش کرد اگر شرایط کیفری شناختن چک وجود نداشت حتی اگر با عدم پرداخت مواجه شود بازهم جنبه کیفری ندارد و فرد می تواند از دادگاه حقوقی آن را مطالبه کند.

برای مثال اگر چک صادر شده چک روز نباشد و وعده دار باشد هرگز جنبه کیفری ندارد که اکثر چک ها هم این گونه هستند.

یا اینکه اگر چک مشروط به شرطی باشد یا اینکه برای تضمین یا به عنوان امانت صادر شده باشد جنبه کیفری نخواهد داشت.

صدور چک بلامحل

شکایت کیفری از چک

  • ۱۹. برای شکایت کیفری از چک چه کاری باید انجام داد؟

برای شکایت کیفری باید مواعدی را در نظر داشت که اگر رعایت نشود دعوای کیفری قابل اقامه نخواهد بود اینکه دارنده چک باید ظرف ۶ ماه از تاریخ سر رسید چک به بانک مراجعه کند و ظرف ۶ ماه از اخذ گواهی عدم پرداخت شکایت کند و اگر از این تاریخ بگذرد دیگر قابل شکایت نخواهد بود.

صدور چک بی محل جرمی خصوصی به حساب می آید و فرد باید طرح شکایت کند تا به شکایت وی رسیدگی شود.

در تنظیم شکوائیه باید تصویر یا کپی چک پیوست شکوائیه بشود.

ساقط شدن جنبه کیفری چک

  • ۲۰. در چه شرایطی چک قابل شکایت کیفری نیست؟

اگر هر یک از شرایط زیر به تنهایی وجود داشته باشد چک جنبه جزایی ندارد و قابل تعقیب کیفری نیست.

  1. اگر چک مشروط باشد.
  2. اگر چک برای ضمانت یا تضمین باشد.
  3. اگر چک وعده دار باشد.
  4. اگر چک سفید امضا باشد.
  5. اگر ثابت شود جک بابت معاملات نامشروع یا ربا صادر شده قابل تعقیب نخواهد بود.

فرض کنید شما برای استخدام در شرکتی برای تضمین اموال شرکت چکی را به مبلغ ۹۰ میلیون ارائه داده اید این نوع چک جنبه کیفری ندارد. در فرضی دیگر تصور کنید فرد صادر کننده چک در زمان صدور چک شرطی را برای وصول چک مقرر کرده پس با وجود این شرط جنبه کیفری چک ساقط می شود.

چکی دارای جنبه کیفری ایست که چک روز باشد و اگر مثلا چکی امروز صادرشده است و سر رسید آن ۳ روز دیگر است دیگر چک جنبه کیفری نخواهد داشت.

5 نظرات
  1. خزایی می گوید

    من دو فقره چک دارم که تارخشون مال ۱۲ و ۱۴ برج یک ۱۴۰۰ هستش و طرفم حسابش خالی هستش این چکا تا چند وقت برای من معتبر هستش که وقت بهش بدم واریز کنه که من برگشتش نزنم دیگه ممنون …
    و یه سوال دیگمم اینه که اگه حسابشون مسدود شده باشه از طرف دولت که میشه مسدود شد در صورت نبودن صاحب چک از طرف خانوادهش میتون حسابشو مسدود کنن یا نه ممنون میشم پاسخگو باشید 🙏

    1. بهزاد زینالی می گوید

      سلام مدت مرور زمان چک ۳سال میباشد ودر خواست مسودی توسط صاحب حساب فقط قابل مصدود است واینکه میتوانید برای وصوا
      ل در خواست گواهی عدم پرداخت کنین

  2. خزایی می گوید

    پرسیدم برای چک

  3. ناشناس می گوید

    سلام.من چهار فقره چک بدون قرار داد به یک نفر دادم کاری برام انجام بده اما نتونست برام کاری کنه الان چکام پس نمیده میخواد برگه بزنه ازش شکایت کردم تو دادگاه میگه در عوض چکا بهم پول داده چطوری باید حق ما بگیرم

    1. بهزاد زینالی می گوید

      سلام باستی ثابت نمایید انجام به تعهد نکردن

زمان پاسخ به دیدگاه شما از طرف وکلای سایت وکیل تاپ ۴۸ ساعت می باشد. درصورت نیاز به مشاوره فوری حقوقی میتوانید از این لینک نسبت به پرسش سوال خود اقدام کنید.



سوالات خود را از ما بپرسید

وکلای پایه یک ما اماده پاسخ به سوالات شما هستند

دو × 1 =