رضایت نامه پزشکی چیست و نمونه متن آن

بیماری اصلی ترین مخاطره برای حیات انسان است که با وجود رشد علم و تکنولوژی بشر همچنان نسبت به برخی از بیماری ها زانوی تسلیم بر خاک نهاده و خود را در آغوش تقدیر رهانیده به مانند بیماری همه گیر کووید – ۱۹، اما در قرن حاضر علم پزشکی به حدی رشد پیدا کرده است که ناممکن ترین بیماری های لاعلاج، قابل درمان هستند.

برای مثال تا چند سال اخیر، بشر با گرفتن آنفولانزا سالانه مرگ و میرهای فراوانی را تجربه می کرد اما با کشف واکسن آن در ابتدای فصل سرما با تزریق واکسن آنفولانزا، دیگر شاهد مرگ و میر گسترده خصوصاً در میان کشورهای جهان سومی نیستیم و یا اینکه در نیمه قرن شمسی حاضر، اگر شخصی از ناحیه عروق قلبی دچار مشکل می شد، پزشک تنها توصیه ای که به بیمار می کردد، می گفت از مصرف غذای چرب و قندی پرهیز کن و عملاً بیمار چند سال با این وضعیت زنده می ماند و  در نهایت فوت می کرد.

اما در حال حاضر سخت ترین جراحی های قلب در کمتر از یک ساعت انجام می شود و بیمار ۴۸ ساعت بعد از جراحی به حالت اولیه خود باز می گردد و این حیرتی است در این علم پزشکی اما نبایست مبهوت این حیرت شد که برخی کوتاهی و بی مبالاتی هایی که حتی در وضعیت فعلی با این حجم از پیشرفت علوم پزشکی توسط پزشک و جراح رخ می دهد، را نادیده گرفت بلکه مسئولیت پزشک مطابق با قوانین موجود مورد شناسایی قرار گرفته است.

رضایت نامه یا برائت نامه پزشکی

پزشکان نیز قبل انجام هر گونه اقدامات پزشکی از جمله جراحی یا درمان اقدام به گرفتن رضایت نامه یا برائت نامه از بیمار یا اولیای بیمار می کنند تا اگر احیاناً خطائی از ایشان سر زد، مسئولیتی متوجه پزشک نباشد و این شائبه را در اذهان ایجاد کرده که حتی اگر پزشک خطائی تعمدی از خود حین درمان بیمار بروز دهد، بیمار یا اولیای بیمار دیگر حقی برای شکایت ندارند.

چون قبلاً رضایت خودشان را اعلام کرده اند اما قانون چیز دیگری می گوید و در این نوشتار تلاش می شود، ابتدا دیدگاه قانون را نسبت به مسئولیت پزشکی بیان کنیم سپس به تفاوتی که میان رضایت نامه پزشکی با برائت نامه پزشکی وجود دارد گفته و در نهایت نمونه ای از رضایت نامه پزشکی و همچنین برائت نامه پزشکی آورده تا خوانندگان این مطلب نگاه جامعه ای نسبت به این چنین رضایت نامه های پزشکی داشته باشند.

رضایت نامه یا برائت نامه پزشکی

 دیدگاه قانون مجازات اسلامی نسبت به مسئولیت پزشکی

همانطور که بیان شد، قانون نگاه متفاوتی از فهم جامعه نسبت به جرایم دارد، البته قصور پزشکی را نمی توان مصداق بارز جرم دانست اما می تواند در مواردی مسئولیت کیفری و ضمان مالی (جبران خسارت مالی مثل دیه) برای پزشک خاطی داشته باشد، از همین رو مواد قانونی مسئولیت پزشکی بیان می شود؛

بند ج ماده ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ بیان می کند:

” هر نوع عمل جراحی یا طبی مشروع که با رضایت شخص یا اولیا یا سرپرستان یا نمایندگان قانونی وی و رعایت موازین فنی و علمی و نظامات دولتی انجام می شود. در موارد فوری اخذ رضایت ضروری نیست”

این بند از جمله موارد رافع مسئولیت کیفری است یعنی اگر شرایط گفته شده در این بند کاملاً رعایت شود، پزشک مسئولیتی ندارد حتی نسبت به خسارات بدنی وارد شده به بیمار.

با توجه به بیان رضایت در این بند از ماده ۱۵۸ قانون مجازات اسلامی متوجه می شویم برای بهره مندی از این بند، بایست رضایت نامه گرفته شود و حتی اگر پزشک رضایت نامه از بیمار یا سایر نمایندگان قانونی ایشان گرفته باشد، بایست این شرایط را داشته باشد تا عمل وی مشمول وصف مجرمانه که می تواند هم شامل تعزیر(حبس) و هم دیه باشد.

این شرایط شامل عبارات زیر می شود:

عمل جراحی بایست مشروع باشد یعنی بیمار به صورت قانونی به بیمارستان یا کلینک های مربوطه مراجعه نموده باشد و پزشک نیز دارای مجوز طبابت و جراحی باشد.
البته مشروع بودن آن می تواند شامل نوع جراحی هم باشد برای مثال جراحی تغییر جنسیت در ایران مورد حمایت قانونی قرار نگرفته است و می توان این برداشت را داشت، که عمل جراحی تغییر جنسیت امری نامشروع است و اگر پزشک مرتکب کوتاهی و بی مبالاتی شود، یا اینکه رضایت از بیمار یا اولیا یا نمایندگان قانونی ایشان نگرفته باشد، بیمار نمی تواند طرح شکایت بابت وصف مجرمانه رفتار پزشک کند.

گرفتن رضایت نامه از بیمار یا اولیای بیمار، یا نمایندگان قانونی ایشان مثل قیم یا وکیل؛ البته اگر در شرایط فوری و ضروری پزشک قرار گیرد، دیگر این شرط نیازی به رعایت ندارد مثلاً بیمار با ترکیدگی آپاندیس به بیمارستان مراجعه کرده و اگر پزشک منتظر بماند تا اولیای بیمار بیایند تا رضایت نامه را امضاء کنند، بیمار فوت می کند در این صورت پزشک دیگر نیازی به گرفتن رضایت نامه ندارد.

موازین فنی، علمی و نظامات دولتی رعایت شده باشد؛ حتی اگر پزشک دو شرط قبل را رعایت کرده باشد، در صورت عدم رعایت این شرط، پزشک مسئول است در واقع مسئولیت پزشک بر مبنای نظریه تقصیر استوار شده است، می پرسید نظریه تقصیر به چه معناست؟

در نظریه تقصیر پزشک ابتدائاً مسئولیتی ندارد، مگر اینکه بیمار یا اولیای بیمار، بتواند قصور پزشک را نسبت به عدم رعایت الزامات فنی برای مثال تعلل در بردن بیمار به اتاق عمل، یا الزامات علمی برای مثال پزشکی که تجربه کافی در جراحی قلب ندارد، جراحی قلب بپذیرد و به علت فقدان مهارت و علم کافی بیمار فوت کند، در این صورت چون پزشک دو شرط قبلی را رعایت کرده است، بیمار یا اولیای بیمار بایست شرط عدم رعایت الزامات فنی، علمی یا نظامات دولتی اثبات کند تا بر مبنای نظریه تقصیر، پزشک مسئول شناخته شود. در واقع با اثبات تقصیر پزشک، نظریه تقصیر حکم بر مسئولیت پزشک می دهد.

دیدگاه قانون مجازات اسلامی نسبت به مسئولیت پزشکی

ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی بیان می کند:

“هر گاه پزشک در معالجاتی که انجام می دهد موجب تلف یا صدمه بدنی گردد، ضامن دیه است مگر آنکه عمل او مطابق مقررات پزشکی و موازین فنی باشد یا اینکه قبل از معالجه برائت گرفته باشد و مرتکب تقصیری هم نشود و چنان چه اخذ برائت از مریض به دلیل نابالغ یا مجنون بودن او، معتبر نباشد، و یا تحصیل برائت از او به دلیل بی هوشی و مانند آن ممکن نگردد، برائت از ولی مریض تحصیل می شود … “

بله در نگاه نخست، تفاوت آنچنانی بین ماده ۴۹۵ با بند ج ماده ۱۵۸ وجود ندارد با توجه به ابتدای ماده ۴۹۵ اصل را بر ضامن بودن پزشک گذاشته یعنی نظریه خطر در این ماده اعمال شده برعکس بند ج ماده ۱۵۸ که نظریه تقصیر حاکم بود.

نظریه خطر چیست؟

نظریه خطر اصل را بر مسئولیت پزشک می گذارد و در واقع پزشک باید اثبات کند تمامی شرایط گفته شده در ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی عباراتی از قبیل اینکه عمل پزشک مطابق مقررات پزشکی و موازین فنی باشد و مرتکب تقصیری هم نشده باشد حتی اگر برائت نامه از بیمار یا ولی بیمار نگرفته باشد.

در واقع اثبات عدم مسئولیت با پزشک است نه اینکه بیمار مسئولیت پزشک را اثبات کند اما اگر پزشک مطابق با مقررات پزشکی و با گرفتن برائت و بدون تقصیر اقدامی کرده باشد، اثبات مسئولیت پزشک بر دوش بیمار یا ولی بیمار می باشد.

اما اگر پزشک هم برائت نامه از بیمار گرفته باشد، و هم موازین علمی و فنی را رعایت کرده باشد، در صورت تقصیر پزشک مطلقاً مسئولیت پرداخت دیه یا خسارات بدنی بیمار را دارد.

برائت نامه قید شده در این ماده، فقط پزشک را از دیه و خسارات بدنی معاف می کند که تفاوت آن در مطلب بعد گفته خواهد شد. ماده ۴۶۷ قانون مجازات اسلامی به موارد ضروری اشاره دارد که گرفتن برائت از بیمار یا ولی بیمار وجود ندارد، و هدف نجات جان بیمار است.

که این ماده بیان می کند:

“در موارد ضروری که تحصیل برائت ممکن نیست و پزشک برای نجات مریض، طبق مقررات اقدام به معالجه نماید، کسی ضامن تلف یا صدمات وارده نیست”

قانون همانطور که از بیمار حمایت می کند از پزشک نیز حمایت می کند چون اگر صرفاً پزشک را مسئول بداند و مقرر کند پزشک باید حتماً قبل از درمان بیمار، رضایت یا برائت بگیرد، دیگر پزشکی اقدام به درمان بیماری که در شرایط ضروری و فوری به بیمارستان مراجعه کرده نمی کند و پزشک هم در این صورت مسئولیتی را متوجه خود نمی داند از همین رو قانونگذار برای حمایت از پزشک مشروط بر رعایت مقررات و قوانین علمی و فنی، بیمار را معالجه کند، از بابت این معالجه آسیبی به بیمار برسد، پزشک مسئولیتی ندارد.

رضایت نامه یا برائت نامه قبل عمل

رضایت نامه یا برائت نامه قبل عمل

پیش از عمل جراحی شاید با این وضعیت رو به رو شده باشید، که شما خودتان بیمار باشید یا اینکه همراه بیماری باشید، شما را به پذیرش فرا می خوانند تا برگه هایی را امضاء کنید، سربرگ آن قید شده رضایت نامه پزشکی یا برائت نامه پزشکی و یا هر دو؛ تفاوت این دو را نمی دانید و امضاء می کنید؛

رضایت نامه از بابت رفع مسئولیت کیفری پزشک گرفته می شود یعنی اگر پزشکی الزامات پزشکی یا فنی را رعایت نکند، و آسیب جسمانی به بیمار وارد شود، پزشک قصاص یا تعزیر نمی شود مثلاً در حین جراحی بینی بیمار، پزشک الزامات علمی و فنی را رعایت نکند، از همین بابت، آسیب به بینی بیمار یا لب بیمار وارد شود که در این صورت اگر محرز شود پزشک فاقد مهارت لازم بوده، و با علم به فقدان مهارت و تجربه کافی و نقض الزامات علمی و فنی، با وجود رضایت نامه دیگر مسئولیتی ندارد که این تصور اشتباه است.

اگر اثبات شود که پزشک فاقد مهارت و علم کافی بوده یا اینکه نظامات دولتی یا فنی را رعایت نکرده باشد برای مثال بدون مجوز نظام پزشکی طبابت کند، تعمد پزشک محرز و حتی با گرفتن رضایت نامه مسئولیت کیفری متوجه پزشک می باشد.

برائت نامه صرفاً نسبت به مسئولیت مالی پزشک از بابت دیه و خسارات بدنی می باشد یعنی اگر برائت نامه گرفته شود، و شرایط مقرر در ماده ۴۹۵ قانون مجازات اسلامی رعایت شده باشد، در صورت ورود آسیب به بیمار، پزشک مسئولیتی از بابت دیه و خسارات بدنی به بیمار ندارد اما صرف گرفتن برائت نامه دلیلی بر رفع مسئولیت مالی پزشک نیست بلکه پزشک بایست مقررات علمی و فنی و نظامات دولتی را رعایت نمایید و همچنین تقصیری در ورود آسیب به بیمار نداشته باشد و صرف گرفتن برائت نامه تکلیفی را از پزشک کاسته نمی نماید.

نمونه رضایت نامه پزشکی

            فرم رضایت و   برائت نامه آگاهانه

جهت اقدامات تشخیصی/درمانی/جراحی

آرم بیمارستان  آرم دانشگاه 
 National Code :                    : شماره ملی  Unit Number :                                  : شماره پرونده
 Attending physician :        : پزشک معالج  Ward       : بخش Bed :       

 تخت : 

Room                                               : اتاق

نام :     Family name :                                    : نام خانوادگی
Father name :                                            : نامپدر
  Date of Admission :          : تاریخ پذیرش
  Date of Birth :                                       : تاریخ تولد
سطح تحصیلات  بیمار/ولی قانونی                    
این قسمت توسط پزشک معالج  تکمیل گردد 
اینجانب دکتر ………………………… پزشک معالج بیمار فوق الذکر درخصوص اقدام تشخیصی / درمانی / جراحی ………………… که  به منظور تشخیص و یا درمان بیماري  …………………………  انجام می شود، توضیحات کافی و آگاهی لازم را در مورد اهم  مزایا ، عوارض و عواقب احتمالی و همچنین روش هاي جایگزین آن به آقاي / خانم ………………………………….. گیرنده خدمتولی/ نماینده قانونی گیرنده خدمت ارائه داده ام که شامل:   

مزایاي استفاده از روش تشخیصی/  درمانی  /  جراحی توصیه شده :  

اهم عوارض یا عواقب احتمالی استفاده از روش  تشخیصی/  درمانی  /  جراحی توصیه شده :  

روش یا روش هاي جایگزین  تشخیصی/  درمانی  /  جراحی با ذکر مزایا و عوارض احتمالی :  

عواقب عدم پذیرش اقدام  تشخیصی/  درمانی  /  جراحی  توصیه شده:                     

تاریخ و ساعت اخذ رضایت نامه :   مهر و امضاء پزشک معالج  : 
این قسمت توسط بیمار/ ولی یا نماینده قانونی بیمار تکمیل گردد 
اینجانب …………………………… بیمار   ولی/ نماینده قانونی بیمار  داراي کد ملی/ شماره شناسنامه ……………. تاریخ تولد …… / ……/ …… به طور کامل این فرم را مطالعه نمـوده و بـا توضیحات  ارائه شده از  مزایا ، عوارض و یا عواقب احتمالی ، روش جایگزین و عواقب عدم پذیرش  اقدام تشخیصی/ درمانی / جراحی مطلع شدم (شنیدم و تفهیم شـدم ) و در حضـور  سرکار خانم دکتر / جناب آقاي دکتر ………………….با آزادي، علم و درك کامل رضایت خود را جهت اقدام مذکور  اعلام میدارم و کادر تشخیصی و درمـانی  اعـم از حقیقـی حقـوقی  را از مسئولیت و ضمانت ناشی از بروز عوارض احتمالی توضیح داده شده که علیرغم رعایت موازین علمی، فنی و قانونی ممکن است پدید آید برّيّ الذمه نموده و هیچ ادعایی اعم از کیفـري یـاحقوقی نخواهم داشت. 
 تاریخ و ساعت اخذ رضایت نامه: امضاء و اثر انگشت بیمار / ولی/ نماینده قانونی بیمار : 

 

در صورت عدم رضایت به اقدامات تشخیصی/ درمانی/جراحی پیشنهادي و یا موارد ترك بیمارستان با رضایت شخصی قسمت ذیل تکمیل شود 
بدینوسیله  با ارائه توضیحات لازم توسط کادر معالج از ضرورت اقدام تشخیصی/درمانی/جراحی فوق به میزان کافی آگاه شدم .لیکن مراتب انصراف و عدم رضایت خود را از انجام آن اعلام می دارم و کادر تشخیصی-درمانی (اعم از حقیفی-حقوقی)را از هرگونه پیگیري کیفري حقوقی مبري نموده و مسئولیت عدم دریافت اقدام تشخیصی/درمانی /جراحی فوق و عواقب و عوارض ناشی از آنرا بر عهده می گیرم. 
امضاء و مهر سوپروایزر بیمارستان/مرکز درمانی: 

تاریخ و ساعت: 

امضاء و مهر پزشک معالج:  

تاریخ و ساعت: 

امضاء و اثر انگشت بیمار / ولی/ نماینده  قانونی بیمار : 

تاریخ و ساعت: 

این قسمت توسط شاهدان تکمیل گردد 
شاھد دوم : 

نام و نام خانوادگی ……………………….. نام پدر ………………… شماره شناسنامه / کد ملی

……………………….. نسبت با بیمار……………….  

 امضاء و اثرانگشت/تاریخ و ساعت شاهد ۲

شاھد اول : 

نام و نام خانوادگی ……………………….. نام پدر ………………… شماره شناسنامه /

کد ملی ……………………….. نسبت با بیمار……………….  

امضاء و اثرانگشت/تاریخ و ساعت شاهد ۱

 به پشت برگه رجوع شود
ادامه از صفحه قبل 
این قسمت در صورت درخواست مشاوره، توسط متخصص پزشکی قانونی بیمارستان تکمیل گردد 
 

۱. مشاوره تخصصی پزشکی قانونی جهت اخذ رضایت برائت آگاهانه ضمن مصاحبه با گیرنده خدمت /ولی/ نماینده قانونی گیرنده خدمت  و مطالعه پرونده بالینی انجام و در برگ  مشاوره جهت بهره برداري درج گردید.

۲. مدارك هویتی گیرنده خدمت/ولی/ نماینده قانونی گیرنده خدمت خانم/آقاي…………………………منطبق با اطلاعات درج شده در پرونده بیمار می باشد. 

۳. گیرنده خدمت ولی/ نماینده قانونی گیرنده خدمت/  آقاي/ خانم …………………………صلاحیت و اهلیت قانونی جهت اعطاي رضایت نامه و برائت نامه درمانی و ظرفیت تصمیم  گیري در امور درمانی توضیح داده شده را دارد. 

۴. در صورت عدم پذیرش درمان پیشنهادي توسط بیمار و تقاضاي ترك بیمارستان/مرکز درمانی با رضایت شخصی، نظریه تخصصی پزشکی قانونی در مورد  صحت و اعتبار قانونی اجابت تقاضاي مذکور در فرم مشاوره جهت بهره برداري درج شود.                                  

تاریخ و ساعت/ امضاء و مهر متخصص پزشکی قانونی                                              امضاء و اثر انگشت بیمار / ولی/ نماینده قانونی  

 

این قسمت  توسط  پزشک بیهوشی بیمارستان تکمیل گردد
اینجانب دکتر ………………………… متخصص بیهوشی بیمار فوق الذکر درخصوص اقدام تشخیصی / درمانی / جراحی ………………… که  به منظور تشخیص و یا درمان بیماري  ………………………… انجام می شود، توضیحات کافی و آگاهیلازم را در مورد اهم  مزایا ، عوارض و عواقب احتمالی و همچنین روش هاي جایگزین آن به آقاي / خانم ………………………………….. گیرنده خدمت/ولی/ نماینده قانونی گیرنده خدمت/ ارائه داده ام که شامل:

مزایاي استفاده از روش تشخیصی/  درمانی  /  جراحی توصیه شده :

اهم عوارض یا عواقب احتمالی استفاده از روش  تشخیصی/  درمانی  /  جراحی توصیه شده :

روش یا روش هاي جایگزین  تشخیصی/  درمانی  /  جراحی با ذکر مزایا و عوارض احتمالی :

عواقب عدم پذیرش اقدام  تشخیصی/  درمانی  /  جراحی  توصیه شده:

v پروســیجر تهــاجمی –تشخیصــی-جراحــی: یــک تکنیــک  تشخیصــی -درمــانی -جراحــی کــه  بــا ایجــاد بــرش یــا منفــذ  روي پوســت ، غشــاي مخــاطی ، بافــت همبنــد  و یــا اینکــه ابــزار هــایی از منافــذ طبیعــی بــدن وارد مــی شــود .اقــدامات تهــاجمی شــامل یــک  طیــف  ازاقــدامات  تهــاجمی پوســتی بــا   کمتــرین شــدت ( بیوپســی ، اکســزیون ، کرایــوتراپی عمیــق بــراي ضایعات بدخیم ، جایگزینی پروپ یا  کاتتر ، ورود به حفرات  بدن از طریق سوزن یا تروکار) تا پیوند هاي چندگانه پیشرفته را شامل می شود

v  اقدام  تشخیصی: پرتو تشخیصی،  آنژیوگرافی،ERCP، لاپاراسکوپی و…….

v  اقدام درمانی: شوك درمانی ،شیمی درمانی ،خون و فرآورده هاي  خونی ،بیهوشی و آرام بخشی متوسط تا عمیق و…..

v اقدام جراحی : لاپاراتومی تشخیصی ، بیوپسی و……….

نکته : بیمار/نماینده قانونی محترم اخذ رضایت و برائت نامه آگاهانه جهت اقدامات تشخیصی/درمانی/جراحی فقط باید توسط پزشک معالج که با کارت شناسایی خوانا ،عکس

دارو قابل رویت ازفاصله یک متري قابل خواندن و روي سینه وي نصب باشدانجام گردد ، به موجب حصول اطمینان از مفاداین رضایت نامه آکاهانه  مجاز به پرسش از پزشک معالج

خود می باشید و بعداز درك و آگاهی کامل  اقدام به امضاء نمایید. 

نتیجه گیری

در نتیجه قانونگذار با تدوین این مواد، سعی داشته از جهتی نگاه حمایتگرانه از پزشکان داشته باشد و از جهتی حقوق بیمار را مورد احترام قرار دهد و در صورت بروز آسیب به بیمار، ایشان یا ولی ایشان بتواند با طرح شکایت از پزشک، قصور ایشان را اثبات و مطابق با قانون با ایشان رفتار شود.

با این توضیحات این تصور حاکم بر جامعه نسبت به پزشکان که با گرفتن رضایت نامه یا برائت نامه پزشک دیگری مسئولیتی در قبال بیمار ندارد، کاملا منتفی است و بایست تمامی شرایط مقرر قانونی، علمی و فنی رعایت شود تا پزشک مسئولیتی نداشته باشد.

سوالات متداول

خیر اگر پزشک مرتکب خطا واشتباه شده باشد حتی با وجود رضایت نامه میتوان از او شکایت کرد و اورا محکوم کرد.

اگر فردی به سن ۱۸ سال تمام نرسیده باشد رضایت از، ولی او اخذ می‏شود. از نظر شرع منظور از، ولی پدر یا جد پدری یا وصی از جانب هر یک از آن‌ها است.

در صورتی که عمل پزشک مطابق مقررات پزشکی و موازین فنی باشد و مرتکب تقصیری هم نشده باشد.

انتقادات و پیشنهادات سازنده خود را با ما در میان بگذارید.

متخصصین ما به آنها جامع عمل می پوشانند.